2.3.1.2. Gerilim Kuramı Gerilim kuramı, fonksiyonalist yaklaşımın bir başka önemli temsilcisi olan Amerikalı sosyolog Robert K. Merton tarafından geliştirilmiştir. Merton, Durkheim’ın çalışmalarındaki sapkın davranışların sosyal düzendeki bir sorundan kaynaklanabileceği anlayışını içeren anomi kavramsallaştırmasından etkilenmiş ve geliştirdiği kuramda sapmanın nasıl ortaya çıktığını anomi kavramı ile ilişkilendirerek sorgulamıştır. Böylece Durkheim’dan ödünç alınan anomi kavramı, gerilim kuramının da kaynağını oluşturmuştur. Ancak Merton, bu kavramı selefinden farklı olarak yeniden formüle etmiş; hem çocuk hem de yetişkin sapma davranışları ile ilintili olarak sosyal sistemdeki tüm formları içerecek şekilde genişletmiştir. Merton’a göre, anomi bir toplumdan diğerine ve aynı toplumdaki bireylerin sosyal sınıf konumlarına bağlı olarak değişmekle birlikte, bu durum insan doğasında bulunmaktan ziyade kültür ve sosyalleşmenin ürünü olarak tümüyle yapısal bir sorundur. Zira bazı sosyal yapılar toplumdaki belirli bireyleri uygun davranışa yönlendirmek yerine, sapma davranışlar sergilemeleri için sınırsız bir baskıya tabii tutmaktadırlar (Goode, 2016: 39). Bu açıdan Merton’un kuramı, anomi ve sapma kuramı olarak da adlandırılmaktadır. Merton, sosyo-kültürel yapıya ilişkin iki unsur üzerinde önemle durmuştur. Bunlardan birincisi, kültürel olarak tanımlanmış amaçlardır. Bu amaçların bazıları bireyin biyolojik özellikleri ile ilgili olsalar da direkt bu özellikler tarafından belirlenmezler, aksine değişen derecelerde çaba göstermeye değer saygınlık ve duyarlılık içerirler. İkincisi ise, bu amaçları takiben onaylanan araçlar olarak tanımlanan izlenecek yollardır. Kabul edilebilir olan bu araçlar bireylerin davranışlarını düzenleyen ahlaki ve kurumsal normları içerirler (Merton, 1938: 672-673). Merton (1968)’a göre, sosyal yapıdaki konumlarına ve bu konumlarda yaşanan gerilimlere bağlı olarak bireylerin vereceği tepkiler de, ilgili unsurlar -kültürel amaçlar ve bu amaçlara ulaşmak için kullanılacak olan kurumsal araçlar- tarafından belirlenmektedir. Bu bağlamda Merton, amaçlar ve araçlar arasındaki ilişkiden ortaya çıkan davranışları ifade etmek için bireysel temelde uyum modeli tipolojisi geliştirmiştir (Taylor vd., 1973: 96-97; Adler vd., 2018: 104). Tablo 3’te yer alan tipolojide amaç ve araçların kabulü (+), reddi (-) ve mevcut amaç ve araçların reddedilip, bunun yerine yenilerinin kabul edilmesi (±) ile oluşan davranışsal alternatifler, diğer bir ifadeyle, uyum modelleri gösterilmektedir. Tablo 3: Bireysel Uyum Modelleri Tipolojisi Uyum Modelleri Uyumluluk Yenilikçilik Şekilcilik Geri Çekilme İsyan Kültürel Amaçlar + + ± Kaynak: Merton, 1938: 676. 46 Kurumsal Araçlar + + ±