Türkiye'de Çocuk Mahpusların Örgün Eğitime Erişim Hakkının İhlali Üzerine Bir Değerlendirme Raporu yararlanılmıştır. Analiz sürecinde Birleşmiş Milletler Özel Raportörü Katarina Tomasevski tarafından geliştirilen 4A modeli (Mevcudiyet, Erişilebilirlik, Kabul edilebilirlik, Adapte edilebilirlik) kavramsal dayanak olarak kullanılmıştır. 4A Modeli, devletin eğitim hakkını yalnızca erişimle sınırlı görmemesi, aynı zamanda eğitim ortamlarının ve içeriklerinin nitelik ve uygunluk bakımından çocukların gereksinimlerine cevap verecek şekilde düzenlenmesi gerektiğini ve bu konulardaki yükümlülüklerini hatırlatır. Devletin yükümlülüklerini çocuğun eğitim hakkına dair birbirlerini tamamlayacak şekilde mevcudiyet (availability), erişilebilirlik (accessibility), kabul 7 edilebilirlik (acceptability) ve adapte edilebilirlik (adaptability) boyutları ile ele alır . Çalışmanın izleme ve savunuculuk çalışmalarına katkıda bulunması amacıyla yapılan değerlendirmelerde, çocuk mahpusların örgün eğitim hakkına dair bu çalışma kapsamında oluşturulan yapısal, süreç ve sonuç odaklı göstergeler temel alınmıştır (Bkz. Ek 1. Çocuk Mahpusların Örgün Eğitim Hakkı Odağında 4 A Modeline Göre Geliştirilen Göstergeler). Değerlendirme sürecinde ceza infaz kurumunda bulunan çocuk mahpusların görüş ve önerilerinin doğrudan alınamamış olması çalışmanın sınırlılığı olsa da bu sınırlılık, başta kapalı ceza infaz kurumundaki çocuk mahpuslarla iletişimi olan ve ceza infaz kurumları ile ilgili gözlem ve deneyimleri olan avukatlarla görüşerek giderilmeye çalışılmıştır. Arka Plan ve Çerçeve Bu rapor, her çocuğun haklarına ve özgürlüklerine saygı gösterilmesi, sağlanması ve korunması konusunda devletin yükümlülüklerine işaret etmekte, bir çocuğun özgürlüğünün kısıtlanmasının her koşulda mutlak bir “son çare” olması gerektiği ilkesine dayanmaktadır. Bir çocuğun hapsedilmesinin önlenmemiş olması ve buna bağlı olarak eğitim hakkının kesintiye uğratılması veya niteliksizleştirilmesi ise devletin yükümlülükleri konusundaki ihlallerin daha da derinleşmesine işaret etmektedir. Çocuk mahpusların eğitim hakkının hayata geçmesine dair sorunlar, Türkiye’de sadece ceza infaz kurumları içindeki uygulamalarla değil; aynı zamanda çocuk kuruma girmeden önce başlayan eğitimden kopuş süreci, sistemsel ilgisizlik ve konuyla ilgili devletin temel kurumları olan Adalet ve Milli Eğitim Bakanlıkları arasındaki yapısal çelişkilerle ilişkilidir. Bununla birlikte BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye taraf olurken çocuk haklarının korunmasından asli sorumlu kılınan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın çocuk mahpuslara yönelik sessizliği ve eylemsizliği de bir diğer ilişkili unsurdur. Bu bağlamda çocuk mahpusların eğitim hakkını ceza infaz kurumları içinde değerlendirmeye başlamadan önce, bu çocukların ezici bir çoğunluğunun zaten sisteme girmeden önce örgün eğitimden koptuğunu anlamak stratejik bir öneme sahiptir. Aşağıda çocukların hapsedilme öncesi eğitim sisteminden kopuşlarına neden olan bazı sorunlara dikkat çekilerek hapsedilme sonrasında çocukların örgün eğitime erişim hakları ile ilgili yasal dayanaklar ve kurumsal çerçeve, çocuk mahpusların örgün eğitimdeki mevcut durumu, yaşanan hak ihlalleri ile hakkın iadesi için eylem çağrısı niteliğindeki öneriler ayrı bölümler altında ele alınmıştır. 7 BM Ekonomik Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi (1999). Genel Yorum No. 13: Eğitim Hakkı 11