kişinin hedefe yönelik eylemlerini etkileyen duygularını, acılarını ve bilişlerini kontrol
edebileceği hareketleri kapsamaktadır. Yenileyici özdenetim, kişilerdeki değişim
sürecine kılavuzluk yapabilecek davranışlar anlamına gelmektedir. Yenileyici veya
tekrardan şekillendirmenin odağı dengesizliğe sebep olan davranışlardır. Yaşantısal
özdenetim ise, kişinin bilişsel denetim sürecinin neticelerinin üstesinden gelerek haz
verici faaliyetlere yönelmeyi sağlayan hareketleri içermektedir [4].
Tüm bu bilgiler ışığında özdenetim becerisinin yeterli ve yetersiz olma
durumundan bahsetmek mümkündür. Özdenetim yetersizliği, karar verme, genel
anlamda amaç ve değerleriyle tutarlı bir şekilde harekete geçme noksanlığı olarak
tanımlanır. Bu yoksunluk neticesinde birey, bir eylem sürecinde gayret ve sebattan
yoksun olma eğilimi gösterir [4, 31]. Bu durum, insan davranışının en karmaşık
perspektiflerinden birini yansıtmaktadır. Yetersiz öz- kontrol aynı zamanda; duygusal
dalgalanmalar, aşırı yeme, okul başarısızlığı, alkol ve uyuşturucu kullanımı, şiddet ve
suç, bazı cinsel eylemler, istenmeyen gebelik ve aşırı sigara tüketimi gibi davranışsal
ve dürtü kontrol sorunlarıyla ilişkilendirilmiştir [5]. Yetersiz düzeyde öz-denetimi olan
kişiler, burada-şimdi yönelimine sahiptirler. Bununla birlikte ertelenmiş hazzın aksine
o an isteme
eğilimindedirler ve çok
riskli- heyecan verici
davranışlar
sergilemektedirler. Aynı zamanda, kırıcı, duyarsız, çabuk sinirlenen, bencil ve
başkalarına karşı anlayışsızdırlar. Tüm bunların aksine iyi düzeyde öz-denetime sahip
olan kişi, daha az öfke ve suç, daha iyi psikolojik düzenleme, akıl ve ruh sağlığı,
yüksek akademik başarı, sağlıklı insan ilişkileri, daha az yeme bozuklukları, alkol,
veya diğer madde kullanım gibi dürtü kontrol problemlerinin az düzeyde olması ile
ilişkilendirilir [4]. Kişilerin öz-denetim kapasitelerinde bireysel farklılıklar
bulunmaktadır. Özdenetimi becerisi düşük olan ile yüksek olan insanlar, dünyalarını
farklı şekillerde yapılandırmaktadır.
Bununla birlikte, özdenetim kavramı ülkemizde ve dünyada stresle başa çıkma,
suç, öfke kontrolü, akademik başarı vb. konularla birlikte işlenerek birçok araştırmaya
kaynaklık etmiştir.
14