kontrol etme yeteneğini bilişsel kontrol kapsamındadır. Bu zihinsel işlevler üzerinde çevresel stresin yüksek olması ve beklentileri karşılayamamak öz-düzenlemede yetersizlik hissiyatına, kararlarında riskli durumlara yönelmeye sebep olmaktadır (Luciana & Collins, 2012). Tümevarımsal akıl yürütme, genel sonuca gözlem, geçmiş deneyim ve yetkili kişilerin düşüncelerinden yola çıkarak varmaktır. Bu bilgi işlemine bottom-up (aşağıdan yukarı akıl yürütme) da denmektedir. Tümdengelimde ise aklın dayandığı ilkelerinin doğruluğuna göre yürütülen sonuçlar; hipotetik durumlar, uygulamalar veya mantıksal yaklaşıma bağlıdır. Diğer bir adı ise top-down (yukarıdan-aşağı akıl yürütme) dir (Lally & Valentine-French, 2019). Ayrıca bilgi işleme süreci; sezgisel ve analitik düşünmeyi kapsayan ikili işlem (dual-process) modeli olarak tanımlanır (Albert & Steinberg, 2011). Otomatik, bilinçdışı, hızlı ve daha deneysel olup duyguları içeren sezgisel düşünme biçimi (Kahneman, 2011); ergenlerin gündelik hayatında analitik düşünmeden daha yaygın (Klaczynski, 2001) kullanıma sahiptir. Çocuğun bilişsel gelişimi insan, nesne ve çevre ile ilişkileri algılamasını sağlar. Doğru ya da yanlış davranış kavramlarını niteleyen düşüncenin değer yargısı (Gander et al., 1981) diğer bir deyişle ahlaki gelişimi bilişsel gelişim temelinde oluşur. Kohlberg, yaşa bağlı olarak ahlaksal düşüncenin gelişmesini Piaget’nin kuramına dayandırarak, en somut ve yüzeyselden en soyut ve derin ahlak anlayışına (Cüceloğlu, 1996) üç aşamalı düzeyde ve altı alt evrede ulaşılacağını belirtir (Şekil 1). Bu evreler Çizelge 2.1 ‘de özetlenmiştir. Çizelge 2.1. Kohlberg’in Ahlaki Gelişim Evreleri (Colby & Kohlberg, 1986; Çiftçi, 2003; Windmiller, 1995) Düzey Yaş Evre 1.Ahlak 4-5 1.Ceza-itaat yönelimi(heterenom ahlak); Yargılar cezayı engelleme veya ödül öncesi ya da gelenek alma temeline dayanarak verilir. 6-9 öncesi 2.Geleneksel 2.Göreli araçsal yönelim (Bireysellik,hedonizm); Yargılar karşılıklı iyilik ya da bireyin gereksinimlerini karşılamak temeline dayanarak verilir. 10-15 3. İyi oğlan-iyi kız (karşılıklı beklentiler,kişiler arası uyum): Yargılar, diğer insanları hoşnut etme, gelecek eleştiriyi engelleme veya diğer insanların 15-18 acılarını azaltma temeline dayanarak verilir. 4.Yasa ve düzen yönelimi (toplumsal sistem,vicdan): Yargılar, otoritenin saygısını sürdürme ve yasalara yasa oldukları için uyma temeline dayanarak verilir. 3. Gelenek 18-20 ötesi veya 5. Toplum sözleşmesi yönelimi(bireysel haklar ve toplumsal yarar): Yargılar, insan haklarına ve bütün toplum tarafından üzerinde anlaşmaya varılmış olan İlkeli standartlara dayanarak verilir. 20 6. İnsan yaşamının değeri yönelimi (Evrensel etik prensipler): Yargılar, adalet, eşitlik, insan hakları ve insan onuruna saygı gibi etik ilkelere uygun olup olmamaya dayanarak verilir. 7