Özgürlüğünden yoksun bırakılan çocuklar, eğitime erişimde en yüksek hak ihlallerine maruz kalan gruplar arasındadır. Uluslararası insan hakları normları, ulusal mevzuat ve anayasal güvenceler, devlete çocukların eğitim hakkına saygı gösterme, koruma ve yerine getirme yükümlülüğü getirmektedir. Bununla birlikte ceza infaz kurumlarındaki uygulamalar, çocukların eğitimin kesintisizliği, eşitliği ve niteliği ilkeleri ile uyumlu değildir. Bu rapor, çocuk mahpusların örgün eğitime erişim durumunu 4A modeli (mevcudiyet, erişilebilirlik, kabul edilebilirlik, adapte edilebilirlik) temelinde yapılandırılmış göstergeler üzerinden değerlendirmekte; izleme ve savunuculuk çalışmalarına yön vermeyi amaçlamaktadır. Raporun bulguları, eğitim hakkının ihlalinin ceza infaz kurumlarında değil, çok daha önce — çocuğun eğitim sisteminden kopuşu, yoksulluk, destekleyici mekanizma eksikliği, ailevi ve sosyal riskler, ayrımcılık ve koruyucu/önleyici tedbirlerin yetersizliği sonucunda başladığına işaret etmektedir. Çocuğun adalet sistemine girişinin bir “başlangıç” değil, devletin eğitim ve çocuk koruma sistemlerinde eksik kalan yükümlülüklerinin sonucu olduğu açıktır. Ancak eğitimden kopuşun hapsedilme ile daha da derinleşmesi, çocukların toplumsal bütünleşmesini güçleştirmekte ve hak ihlallerini kalıcılaştırmaktadır. En temel yapısal engel, özgürlüğünden yoksun bırakmanın son çare olması ilkesinin işletilmemesi ve kapalı ceza infaz kurumlarında tutulan çocukların örgün eğitime erişimlerinin fiilen mümkün olmamasıdır. Hakkında henüz mahkûmiyet kararı bulunmayan tutuklu çocuklar dahil olmak üzere kapalı kurumlarda kalan çocuklar, örgün eğitim yerine açık öğretim ve yaygın eğitime yönlendirilmektedir. Bu uygulama, Anayasa’nın “eğitim hakkından kimsenin yoksun bırakılamayacağı” hükmü ile uyumsuzdur. Örgün eğitim yalnızca öğretim süreci değil, çocuğun kişisel ve sosyal gelişimi, akran ilişkileri ve toplumla bütünleşmesi için vazgeçilmez bir eğitim ortamıdır. Uzun vadede gereklilik açıktır: Tutuklu çocukların kapalı kurumlarda tutulmasına son verilmeli; tüm çocukların eğitime kesintisiz erişebilecekleri çocuk eğitimevlerine yönlendirilmesi sağlanmalıdır. Buna karşılık, Adalet Bakanlığı’nın kapalı ceza infaz kurumlarının içine okul açma ve bu modeli yaygınlaştırma yaklaşımı, eğitime erişimi güçlendirmek yerine hapsedilmeyi eğitimin yeni normu hâline getirme riski taşımaktadır. Bu politika, gerilememe ilkesini1 ihlal eden bir eğilim yaratmakta ve eğitim hakkını güvenlik rejimi içerisinde yeniden üretmektedir. Tutuklu çocukların ve hükümlü çocukların örgün eğitim hakkının kurum dışında hayata geçmesini Mevcut sistem değişmediği için yetişkinlere özgü kurumlarda kalan çocukların ve başta kız çocuklarının durumu daha ağır bir hak ihlaline dönüşmektedir. Her ilde ve özellikle kız çocukların sayısının azlığı gerekçesiyle tüm çocuklara özgü kapalı kurum bulunmaması, çocukların yetişkin cezaevlerinde tutulmasına yol açmakta ve eğitim hakkının yanı sıra diğer haklar bakımından da ciddi riskler oluşturmaktadır. Bu nedenle uzun vadede kapalı kurum modelinden vazgeçilmesi zorunlu iken, kısa vadede tüm çocuklara özgü ayrı kurumlara erişimi sağlanmadıkça bu ihlal derinleşmeye devam edecektir. 4A çerçevesinde yapılan değerlendirme, ihlalin boyutlarını özetle şu şekilde ortaya koymaktadır:

Mevcudiyet: Eğitim altyapısı kağıt üzerinde görülse de, kapalı kurum koşulları örgün eğitimi fiilen imkânsız kılmaktadır.

Erişilebilirlik: Eğitime erişim çocuğun statüsüne, kurum türüne ve idari koşullara bağlıdır; eşitlik ilkesi ihlal edilmektedir.

Kabul Edilebilirlik: Eğitim ortamları pedagojik, sosyal ve psikososyal kriterleri karşılamamaktadır; okul iklimi oluşturulamamaktadır.

Adapte Edilebilirlik: Bireyselleştirilmiş eğitim planları ve çocukların ihtiyaçlarına göre uyarlanmış esneklik mekanizmaları bulunmamaktadır.

Veri şeffaflığı kritik bir sorun alanıdır. TBMM’de 27/3 ve 28/3 yasama dönemlerinde 80.651 yazılı soru önergesi verilmiştir. En dar kapsamlı ve spesifik konu olan çocuk mahpusların eğitim hakkı ile ilgili olan önerge sayısı ise yalnızca 16 olup, bu önergelerden sadece 5 tanesi yanıtlanmıştır. Yani zaten az sayıdaki veri taleplerinin çoğu cevaplanmamış veya yetersiz yanıtlanmıştır. Bu durum, hem izleme hem de hesap verebilirlik mekanizmalarının etkili işletilemediğini göstermektedir. Nitekim çalışma kapsamında yapılan bilgi edinme başvurusu, “Kurum içi uygulamalara ilişkin düzenlemeler hakkında bilgi ve belgeler kapsamında olduğundan başvuruya ilişkin talep yerine getirilememiştir” denilerek cevapsız bırakılmıştır. Çocuk mahpusların örgün eğitim hakkının ihlali, yalnızca bir eğitim sorunu değil; çocuk koruma, çocuk adaleti ve sosyal devlet sorumluluğu alanlarının kesişiminde ortaya çıkan yapısal bir eşitsizliktir. Hem uzun vadeli sistem değişikliğini (kapalı kurumların tüm çocuklar için sona erdirilmesi) hem de kısa vadeli koruyucu düzenlemeleri (yetişkinlere özgü ceza infaz kurumlarında tutulan başta kız çocukları olmak üzere tüm çocukların acil olarak çocuklara özgü kurumlara erişimi) zorunlu kılan bu ikili durum, mevcut politikaların çocuk hakları açısından sürdürülemezliğini açıkça göstermektedir. Bu bağlamda çocuk mahpusların örgün eğitim hakkının ceza infaz kurumları dışında sağlanması, korunması ve buna saygı gösterilmesi konusunda kısa vadeli önerilerimiz aşağıda sunulmaktadır;

1. Tutuklu çocukların kapalı kurumlarda tutulmasına son verilmesi
2. Eğitimevi modelinin mevzuat ve uygulamada güçlendirilmesi
3. Ceza infaz kurumlarında okul açma uygulamasından geri dönülmesi
4. Yetişkinlere özgü kapalı ceza infaz kurumlarında tutulan tüm kız ve oğlan çocuklarının kendilerine özgü ve ayrı kurumlarda barındırılması
5. Ayrıştırılmış veri sunma ve TBMM’ye hesap verebilirlik yükümlülüğünün güçlendirilmesi
6. 4A göstergelerinin ulusal izleme ve kurum içi kalite güvencesi süreçlerine entegrasyonu
7. Eğitim hakkının ihlal edilmesinde sorumluluğu doğuran kurumlar arası yetki karmaşasının giderilmesi (Adalet Bakanlığı – Milli Eğitim Bakanlığı – Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı )
8. Ceza sorumluluğu yaşının en az 14’e çıkartılması

Diyarbakır Barosu Çocuk Hakları Merkezi (Merkez), bu rapor aracılığıyla Diyarbakır Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu bulunan kız çocukları ile ilgili yaptığı araştırmadan elde edilen bulguları ve önerileri BM İnsan Hakları Komitesi (Komite) ile paylaşmaktadır1 . Raporun amacı, 2. Periyodik Raporunun gözden geçirilmesi öncesinde, Türkiye'nin Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (Sözleşme) kapsamındaki yükümlülüklerini tutuklu ve hükümlü kız çocuklarına karşı yerine getirebilmesi için Komite'yi bilgilendirmektir. Merkez, raporu hazırlarken Komite'nin Türkiye hakkındaki önceki sonuç gözlemlerini ve Türkiye'nin 2. Periyodik Raporunun sunulmasından önce ele alınması gereken konular listesini (LOIPR) dikkate almıştır. Buna ek olarak Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi'nin (BMÇHK) 2 Haziran 2023 tarihinde yayınladığı Türkiye hakkındaki sonuç gözlemlerinde2 yer alan ve Sözleşme'yi ilgilendiren tespitleri de göz önünde bulundurmuştur. Raporda, Sözleşme'nin hükümlerine uygunluğun kapsamlı bir analizi için "tematik" inceleme yaklaşımı benimsenmiştir. Bu kapsamdaki talep ve önerilere ise ilgili bölümlerin içinde yer verilmiştir. Bu yapılandırma ışığında, okuyucu için anlamayı kolaylaştırmak amacıyla aşağıdaki içindekiler tablosu hazırlanmıştır:

Çocuk hakları savunucuları olarak, yıllardır çocuğun üstün yararı ve uluslararası hukukun gereği olarak çocuk cezaevlerinin kapatılmasını; çocukların toplumsallaşmalarının ise alternatif tedbirlere gidilerek toplum içinde ve toplumla birlikte yapılması gerektiğini savunmaktayız.

Bu vesileyle bir kez daha vurgulamak isterim ki, çocuk cezaevlerinin; çocukların özel durumlarına uygun muamele görmelerini, her durumda yararlarının gözetilmesini, korunmalarını ve adalet mekanizmasının yıpratıcı süreçlerinden en az zararla çıkmalarını amaçlayan çocuk adalet sistemi içerisinde yeri olmamalıdır.

Bütün itirazlarımıza rağmen ne yazık ki çocuk cezaevleri varlığını sürdürmektedir. Bu nedenle, çocuğun cezaevine yerleştiği andan itibaren sahip olduğu hakları bilmesi ve bu haklara erişiminin kolaylaştırılması, biz çocuk hakları savunucularının önemli sorumluluklarından biridir.

Bu kapsamda Baromuz Çocuk Hakları Merkezi, tutuklu ve hükümlü çocukların cezaevi süresince sağlık, eğitim, beslenme gibi temel haklarının yanı sıra sahip oldukları tüm hakların yer aldığı ve kendilerine ulaştıracağımız bu kıymetli eseri hazırlamıştır.

Bu eserin hazırlanmasında emeği geçen tüm Çocuk Hakları Merkezi üyesi meslektaşlarıma teşekkür ediyorum.

İyi ki çocuk hakları savunucuları var… Av. Nahit EREN

Diyarbakır Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda özgürlüğünden yoksun bırakılan kız çocuklarının cezaevi uygulamalarına yönelik şikâyetler ve uğranılan hak ihlallerine ilişkin tespitler ile bu durumlara ilişkin çözüm önerileri ve değerlendirme raporudur.