Çocuk Mahpuslar ve Eğitim Hakkı Kavramsal Çerçeve Bilgi Notu
Giriş
Eğitim hakkı, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 26. maddesiyle temel bir hak
olarak tanımlanmış ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi’nin 13. ve 14. maddeleriyle
daha da somutlaştırılmıştır. Çocuklar açısından özel bir önem taşır ve Çocuk Haklarına Dair
Sözleşme’nin 28. ve 29. maddeleriyle güvence altına alınmıştır.
Eğitim hakkı, temel bir “insan hakkı” olmasının yanı sıra “eğitimde hakları” ve “eğitim yoluyla
gerçekleşen hakları” kapsayan bir haktır. Dolayısıyla yalnızca bilgi edinme ya da okulda bulunma
hakkı değil; çocukların gelişimsel, psikolojik ve sosyal gereksinimlerine cevap veren, insan onuruna
uygun, güçlendirici bir süreci ifade eder.
Eğitim hakkına saygı duyulmadığı, sağlanmadığı veya korunmadığı durumda çocukların temel hak ve
özgürlükleri, eğitim sürecindeki hakları ve eğitim yoluyla gerçekleşen hakları hak ihlallerine açık hale
gelir. Çocuk koruma sistemi hızlı ve etkili müdahalede bulunmadığında telafisi zor veya imkansız
durumlar oluşur. Bu durumlardan biri de çocukların çocuk adalet sistemi ile tanışmalarıdır.
Araştırmalar çocukların kanunlarla ihtilaf halinde olmalarının nedenleri arasında çocukların çeşitli
nedenlerle çocuk koruma sistemi ve ona bağlı olarak eğitim sisteminden kopmuş olduklarına işaret
eder. Dolayısıyla eğitim hakkı özelinde çocuk adalet sistemine girme riski olan veya giren çocukların
öznel durumlarına yönelik düzenlemelere ihtiyaç olduğu açıktır. Aksi durumda özgürlüğünden yoksun
bırakılan çocuklar, eğitim hakkından çok daha sınırlı biçimde faydalanmakta ya da sistematik olarak
mahrum kalmaktadır. Oysa tutukevi, kapalı ceza infaz kurumları veya eğitim evlerinde bulunan
çocuklar açısından bu hakkın hayata geçirilebilmesi, hak temelli ve onarıcı bir çocuk adalet sisteminin
temel gerekliliklerinden biridir.
Eğitim Hakkının Bileşenleri ve Çocuk Mahpuslar
Çocuk adalet sistemi içerisinde özgürlüğünden yoksun bırakılan çocukların eğitim hakkını,
uluslararası insan hakları normları doğrultusunda değerlendirme konusunda Birleşmiş Milletler
Eğitim Hakkı Özel Raportörü Katarina Tomasevski tarafından geliştirilen “4-A Modeli” yol
göstericidir2.
Eğitim hakkını temel bir insan hakkı, eğitimde haklar ve eğitim yoluyla gerçekleşen haklar olarak ele
alan 4-A Modeli, devletin eğitim hakkını yalnızca erişimle sınırlı görmemesi, aynı zamanda eğitim
ortamlarının ve içeriklerinin nitelik ve uygunluk bakımından çocukların gereksinimlerine cevap
verecek şekilde düzenlenmesi gerektiğini ve bu konulardaki yükümlülüklerini hatırlatır. Devletin
yükümlülüklerini çocuğun eğitim hakkına dair mevcudiyet (availability), erişilebilirlik
(accessibility), kabul edilebilirlik (acceptability) ve adapte edilebilirlik (adaptability) boyutları ile
ele alır3.
Çocuk Mahpuslar İçin Eğitim Hakkının Değerlendirme Ölçütleri
Eğitim, çocukların gelişimi, bir arada yaşama kültürünün inşası ve toplumla bütünleşme süreçlerinde
anahtar rol oynar. Bir çocuğun her ne sebeple olursa olsun adalet sistemine girişi, çocuğun insan
haklarının korunması konusunda devletin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği konusunda en
temel değerlendirme kriterlerinden biridir.
2
Tomasevski, K. (2001). Human rights obligations: making education available, accessible, acceptable and
adaptable. Right to Education Primers No. 3. Novum Grafiska AB.
3
UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights. (1999). General Comment No. 13: The Right to
Education (Art. 13).