Çocuk Mahpusların Eğitim Hakkı: Giriş Eğitim, her birey için evrensel ve vazgeçilmez bir insan hakkıdır. Bu hak, Türkiye’nin ulusal mevzuatı ve taraf olduğu uluslararası sözleşmeler tarafından güvence altına alınmıştır. Sözleşmeler, eğitim hakkının devletler için üç temel düzeyde yükümlülük doğurduğunu açık biçimde tanımlar: (1) Saygı gösterme yükümlülüğü: Devletin, bireylerin eğitim hakkını engelleyici veya kısıtlayıcı eylemlerde bulunmaması; (2) Koruma yükümlülüğü: Üçüncü tarafların eğitim hakkını ihlal etmesini önleyecek yasal, idari ve kurumsal önlemleri alması; (3) Yerine getirme (sağlama) yükümlülüğü: Eğitim hakkının fiilen yaşama geçmesi için gerekli politika, bütçe, altyapı ve destek mekanizmalarını hayata geçirmesi. 8 En çok hak ihlallerine maruz kalan gruplar arasında olan özgürlüğünden yoksun bırakılan çocuklar için eğitim hakkı, sadece devletler için yükümlülük değil, aynı zamanda onların yaşamla ve toplumla yeniden bütünleşme süreçlerinin temel taşıdır. Onarıcı adaletin en kritik bileşeni olan eğitim, çocukların bireysel ve toplumsal gelişimlerini destekleyerek sorumluluk almalarını, suç tekrarını ve benzer bir eylemin bir daha tekrarlanmamasını sağlamaya yönelik stratejik bir rol oynar. En önemlisi bir arada yaşama kültürünü güçlendirmeye yönelik kritik bir önemi vardır. Bu raporun temel amacı, Türkiye’deki ceza infaz kurumlarında bulunan çocuk mahpusların 3 örgün eğitim hakkına erişim durumunu 4A yaklaşımına [mevcudiyet (availability), erişilebilirlik (accessibility), kabul edilebilirlik (acceptability) ve adapte edilebilirlik (adaptability)] dayanarak uluslararası insan hakları standartları, ulusal mevzuat ve mevcut uygulamalar çerçevesinde değerlendirmeye ve izleme konusunda bir çerçeve oluşturmaya katkıda bulunmaktır. 2 Çocuk mahpusların örgün eğitim hakkına dair bütüncül değerlendirmenin, çocukların adalet sistemine girişlerinden hem önce hem de sonra mevcut çocuk koruma sistemi ve ona bağlı olarak eğitim sistemi içerisinde devletin koruyucu, önleyici ve güçlendirmeye yönelik 4 yükümlülükleri konusundaki durumunu ele almayı gerektirdiği açıktır . Kapsamın genişliği nedeniyle bu çalışma, öncelikle adalet sistemi içerisinde mahpus konumunda olan çocukların örgün eğitimine odaklanmıştır. Değerlendirme, çocuk mahpusların örgün eğitim hakkına erişimleri odağında (1) eğitim hakkına ilişkin yasal dayanaklar ve kurumsal çerçeve, (2) çocuk mahpusların örgün eğitimdeki mevcut durumu, (3) 4A çerçevesine göre çocuk mahpusların örgün eğitime erişim hakkı ihlalleri ile (4) sonuç ve öneriler: Hakkın iadesi için eylem çağrısı olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. 2 Çocuk mahpus, hakkındaki yargılama sonlanana kadar “tutuklu”, hüküm verildiğinde “hükümlü” statüsü verilen ve eğitimevinde veya ceza infaz kurumunda bulunan çocuk anlamında kullanılmaktadır. 3 BM Ekonomik Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi (1999). Genel Yorum No. 13: Eğitim Hakkı 4 BM Çocuk Hakları Komitesi (2019). Çocuk Adalet Sisteminde Çocuk Haklarına İlişkin 24 No’lu Genel Yorum. CRC/C/ GC/24 18 Eylül 2019