Çocuk Mahpuslar ve Eğitim Hakkı Kavramsal Çerçeve Bilgi Notu
Giriş
Eğitim hakkı, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 26. maddesiyle temel bir
hak olarak tanımlanmış ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi’nin 13. ve 14.
maddeleriyle daha da somutlaştırılmıştır. Çocuklar açısından özel bir önem taşır ve Çocuk
Haklarına Dair Sözleşme’nin 28. ve 29. maddeleriyle güvence altına alınmıştır.
Eğitim hakkı, temel bir “insan hakkı” olmasının yanı sıra “eğitimde hakları” ve “eğitim yoluyla
gerçekleşen hakları” kapsayan bir haktır. Dolayısıyla yalnızca bilgi edinme ya da okulda bulunma
hakkı değil; çocukların gelişimsel, psikolojik ve sosyal gereksinimlerine cevap veren, insan
onuruna uygun, güçlendirici bir süreci ifade eder.
Eğitim hakkına saygı duyulmadığı, sağlanmadığı veya korunmadığı durumda çocukların temel
hak ve özgürlükleri, eğitim sürecindeki hakları ve eğitim yoluyla gerçekleşen hakları hak
ihlallerine açık hale gelir. Çocuk koruma sistemi hızlı ve etkili müdahalede bulunmadığında
telafisi zor veya imkansız durumlar oluşur. Bu durumlardan biri de çocukların çocuk adalet
sistemi ile tanışmalarıdır.
Araştırmalar çocukların kanunlarla ihtilaf halinde olmalarının nedenleri arasında çocukların
çeşitli nedenlerle çocuk koruma sistemi ve ona bağlı olarak eğitim sisteminden kopmuş
olduklarına işaret eder. Dolayısıyla eğitim hakkı özelinde çocuk adalet sistemine girme riski olan
veya giren çocukların öznel durumlarına yönelik düzenlemelere ihtiyaç olduğu açıktır. Aksi
durumda özgürlüğünden yoksun bırakılan çocuklar, eğitim hakkından çok daha sınırlı biçimde
faydalanmakta ya da sistematik olarak mahrum kalmaktadır. Oysa tutukevi, kapalı ceza infaz
kurumları veya eğitim evlerinde bulunan çocuklar açısından bu hakkın hayata geçirilebilmesi, hak
temelli ve onarıcı bir çocuk adalet sisteminin temel gerekliliklerinden biridir.
Eğitim Hakkının Bileşenleri ve Çocuk Mahpuslar
Çocuk adalet sistemi içerisinde özgürlüğünden yoksun bırakılan çocukların eğitim hakkını,
uluslararası insan hakları normları doğrultusunda değerlendirme konusunda Birleşmiş Milletler
Eğitim Hakkı Özel Raportörü Katarina Tomasevski tarafından geliştirilen “4-A Modeli” yol
göstericidir2.
Eğitim hakkını temel bir insan hakkı, eğitimde haklar ve eğitim yoluyla gerçekleşen haklar olarak
ele alan 4-A Modeli, devletin eğitim hakkını yalnızca erişimle sınırlı görmemesi, aynı zamanda
eğitim ortamlarının ve içeriklerinin nitelik ve uygunluk bakımından çocukların gereksinimlerine
cevap verecek şekilde düzenlenmesi gerektiğini ve bu konulardaki yükümlülüklerini hatırlatır.
Devletin yükümlülüklerini çocuğun eğitim hakkına dair mevcudiyet (availability), erişilebilirlik
(accessibility), kabul edilebilirlik (acceptability) ve adapte edilebilirlik (adaptability)
boyutları ile ele alır3.
Çocuk Mahpuslar İçin Eğitim Hakkının Değerlendirme Ölçütleri
2
Tomasevski, K. (2001). Human rights obligations: making education available, accessible, acceptable
and adaptable. Right to Education Primers No. 3. Novum Grafiska AB.
3
UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights. (1999). General Comment No. 13: The Right to
Education (Art. 13).
14