CİSST 2022 YILI HAPİSHANELER RAPORU 5. ENGELLİ MAHPUSLAR 5.1. Tanım Türkiye’deki mevzuata göre, engelli, “doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle, bedensel, zihinsel, duyusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılama güçlükleri olan ve korunma, bakım, rehabilitasyon, danışmanlık ve destek hizmetlerine ihtiyaç duyan kişiyi” ifade eder. Türkiye’nin de taraf olduğu Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’de ise engelli kavramı, “diğer bireylerle eşit koşullar altında topluma tam ve etkin bir şekilde katılımlarının önünde engel teşkil eden uzun süreli fiziksel, zihinsel, düşünsel ya da algısal bozukluğu bulunan kişiler” şeklinde tanımlanmıştır. Ayrıca, Sözleşme’nin giriş kısmında, “engelliliğin gelişen bir kavram olduğunu ve engellilik durumunun, sakatlığı olan kişilerin topluma diğer bireyler ile birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını engelleyen tutumlar ve çevre koşullarının etkileşiminden kaynaklandığı gerçeğini” taraf devletlerin kabul etmesi gerektiğinin altı çizilmiştir. Sözleşme’de “engelli bireylerin çeşitliliği” konusuna da vurgu yap��lmıştır. Tüm bunlarla birlikte düşünüldüğünde, engelli kavramının değişen ve gelişen bir kavram olduğunu göz ardı etmemek ve engellilik kavramını tek tipleştirmemek, engellilerin toplumsal hayata tam ve eşit katılımının sağlanmasının ve engellilere yönelik ayrımcılığın önüne geçilmesinin temel koşuludur. Türkiye’de engelliler, ihtiyaçlarının ve haklarının gözetilmediği ortamlarda hapsedilmektedir. Bu sebeple, kapatılma koşullarının zorlayıcı olduğu hapishanelerde, görüş, sağlık hakkı, sosyal aktivitelere erişim konusunda diğer mahpuslara göre çok daha dezavantajlı bir konumda yer almaktadırlar. Yaşamını tek başına idame ettiremeyen ağır engelli mahpuslar, rehabilitasyon hizmeti sunulması amacıyla inşa edilen “R Tipi” yani “Rehabilitasyon Tipi” hapishanelerde barındırılır. Ancak, bu hapishanelerin kapasitesi genel ihtiyaca oranla oldukça düşük olup, engelli mahpusların ihtiyaçlarını karşılamamaktadır. 5.2. Genel Durum Pandemi, 2022 yılında da engelli mahpusların genel durumunu olumsuz etkilemeye devam etmiştir. Hapishanelerde COVID-19 kapsamında alınan önlemler, yavaş yavaş kaldırılmaya başlanmıştır. Fakat, 2021 yılında olduğu gibi, 2022 yılında da Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün COVID-19 önlemlerine dair yaptığı açıklamaların hiçbirinde engelli mahpuslara yönelik bir düzenlemeden bahsedilmemiş ve engelli mahpusların durumuna dair bilgi verilmemiştir. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü’nün bugüne kadar yayınladığı istatistiklerde, engelli mahpuslara ilişkin hiçbir bir veri bulunmamaktadır. Şimdiye kadar engelli mahpuslara ilişkin istatistiklere dair CİSST tarafından yapılan onlarca bilgi edinme başvurusuna rağmen, engelli mahpuslara ilişkin herhangi bir veri kamuoyuyla paylaşılmış değildir. 2016 yılında Adalet Bakanlığı’na sunulan soru önergesine verilen cevapta, “581 engelli hükümlü ve tutuklunun bulunduğu,” belirtilmiş; ancak, bu mahpusların engellilik türlerine dair ayrıştırılmış bir veri paylaşılmamıştır.32 Adalet Bakanlığı’ndan Bekir Bozdağ’ın, Milletvekili Sezgin Tanrıkulu’nun soru önergesine verdiği 19.12.2016 tarihli cevabından alınmıştır. Bkz. https://www2.tbmm.gov. tr/d26/7/7-7084sgc.pdf. Erişim Tarihi: 20.09.2023 32 71