CİSST 2021 YILI HAPİSHANELER RAPORU 1. GİRİŞ 2019 yılında ilkini yayınladığımız ve her sene periyodik olarak yayınlamaya devam edeceğimiz raporumuzun üçüncüsü, İsveç Büyükelçiliğinin desteğiyle gerçekleştirdiğimiz “Türkiye’deki Hapishane ve Mahpusların Koşullarının Uluslararası İnsan Hakları ve Değerleriyle Uyumlu Şekilde İyileştirilmesi” projesi kapsamında gerçekleştirilmiştir. İzleme ve savunuculuk odağında gerçekleştirilen raporlama faaliyetlerimizin hedefinde periyodik olarak teyit edilebilir bilgi üretmek, yıllık raporlar ve farklı tematik raporlarla hapishanelere yönelik bilgiyi artırmak ve edinilen bu bilgileri yaygınlaştırmak vardır. Hapishanelerin sivil toplum örgütlerine kapalı olması ve yerinde izlemeye yönelik koşulların oluşturulmaması, raporları farklı yöntemler kullanarak hazırlamayı gerekli kılmaktadır. CİSST raporlarını, bilgi kaynakları ve geliştirdiği veri tabanı ile karşılaştırılabilir veriler sunarak hazırlamaktadır. Bu çalışmalarla hapishanelerdeki hak ihlallerini azaltmayı, Türkiye hapishanelerindeki tüm mahpusları kapsayacak şekilde mahpus haklarının gelişimine katkıda bulunmayı ve mahpusların hak arama bilincini artırmayı amaçlamaktadır. 2020 yılının Mart ayında başlayan ve toplumsal ve ekonomik yaşamı doğrudan etkileyen COVID-19 salgını, kapatılma mekânlarının koşullarını ve özel olarak hapishaneleri yakından ilgilendiren birçok konuyu gündeme getirmişti. Hapsetmenin alternatifleri, herkesin eşit haklara sahip olmasının gerekliliği, tecridin psikolojik etkileri gibi meselelerin tartışılmasının önünü açan COVID-19 salgınının, 2020 yılında hapishanelerdeki ilk yansıması, bulaş riskinin azaltılması amacıyla alınan önlemler olmuştu. Bu çerçevede alınan önlemler mahpusların yaşamsal taleplerinin uzun bir süre için askıya alınmasına sebep olmuş ve mahpusların oldukça sınırlı olan iletişim ve sosyalleşme imkânlarını neredeyse tamamen ortadan kaldırarak tecridi derinleştirmişti. Mart 2020 tarihinden itibaren COVID-19 tedbirleri kapsamında hapishanelerde yaratılan izolasyon, 2021 senesinin son çeyreğine kadar da devam etmiştir. 2021 yılında pandeminin daha ne kadar süreceği belirsizliğini korurken alınan önlemlerin kapsamı ve yoğunluğu da hapishaneden hapishaneye değişkenlik göstermiştir. Bu koşullar hapishanelerdeki hak ihlallerini 2021 yılında da izlemeyi zorlaştırmıştır. 2021 yılı boyunca 2020 yılından farklı olarak dışarıdaki önlemler hafiflerken hapishanelerde birçok kısıtlama devam etmiş, 2021’in ancak son aylarında pandemi öncesi şartlara kısmi dönüşler gerçekleşmiştir. Covid-19’un yayılmasını önlemeye yönelik kısıtlamaların 2021 yılında da devam etmesi başta sağlığa erişimde olmak üzere birçok alanda hak ihlallerinin yoğunlaşmasına ve işkence ve kötü muamele iddialarının artmasına sebep olmuştur. Bunun yanında salgınla birlikte ağırlaşan ekonomik koşullar yoksulluğu artırmış, mahpuslar elektrik, besin, temizlik malzemesi gibi temel ihtiyaçlarını karşılamakta önceki yıllara kıyasla daha çok zorlanmışlardır. Hapishane nüfusunu azaltmak amacıyla 2020 yılında pandemi önlemlerinden biri olarak hayata geçen infaz düzenlemesi mahpus nüfusunun artışını engelleyememiş, hapishaneler salgının ikinci yılını da kapasite fazlası mahpus ile geçirmiştir. Tüm bunlar 2021 yılında da mahpusların maruz kaldığı hak ihlallerinin yoğunlaşmasına zemin hazırlamış, var olan sorunları derinleştirmiştir. Hapishanelerin şeffaflaşması ve bilgiye erişim yollarının artırılmasının önemi 2021 yılında da kaçınılmaz olarak görülmüştür. 2016 yılında OHAL koşullarıyla başlayan, 2020 Mart ayı itibariyle Covid-19 salgın önlemleriyle daha da ağırlaşan hapishane koşulları, ceza infaz sisteminde yer alan en ayrıcalıklı kimlikler için dahi çeşitli hak ihlallerinin oluşmasına sebep olmuştur. Bu çerçevede özel ihtiyaçlara sahip mahpuslar olarak ifade edilen – çocuk, kadın, LGBTİ+, engelli, ağırlaştırılmış müebbet, öğrenci, işçi ve yabancı uyruklu mahpuslar — özgün durumlarından kaynaklı muhtelif sorunlarla karşılaşmıştır. Bu rapor 2021 yılı boyunca Türkiye hapishanelerinde yaşananların panoramasını çizmeye çalışmıştır. Raporun ilk bölümünde hapishanelerin genel durumu ve COVID-19 önlemleriyle birlikte değişen uygulamaların seyrinden bahsedilmiş, ikinci bölümde ise özel ihtiyaç sahibi mahpusların pandemiyle birlikte farklılaşan sorunlarına odaklanılmış ve bu sorunların çözümü için politika önerileri sunulmuştur. 5