E/CN.4/2002/60/Add.2​ Sayfa 10 benimsendi ve Kasım 2001’de de Türkiye’nin AB’’ye Katılım Yolunda İlerlemesine Dair İlerleme Raporu yayımlandı. 18. Türkiye’nin anayasal değişim sürecinin üç aşaması – 1983, 1995 ve 2001 yıllarında – Avrupa Birliği ile müzakere süreciyle ilişkilidir. Son dönemde Avrupa Birliği’nin Türkiye ile ilişkilerinde geniş bir yelpazeye yayılan insan hakları meseleleri gündeme gelmiştir: işkenceye karşı yasal güvencelerin yokluğu, terörizm konusunda Hükümetin insan hakları politikasını eleştiren yayınları da kapsayan açık uçlu bir tanımlama, Kürtlere azınlık haklarının tanınmaması ya da 1995 itibarıyla Avrupa Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından ele alınan Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuzeyinde süren askeri işgal (sadece Türkiye tarafından tanınan Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti).18 19. Avrupa Birliği’nin Türkiye ile ilişkilerinde insan hakları meselelerinin dahil olması, ilk kez 1980 askeri darbesinin ardından 1981-1982 yıllarında kamu gündemine girdi.19 Askeri yönetim döneminde kabul edilen 1982 Anayasası 1995 yılında ve daha sonra 2001 yılında değişikliğe tabi oldu. Avrupa Parlamentosu, Türkiye’nin insan hakları durumunu 1995-1996 yıllarında gündeminin en çok kamu dikkatine getirilen maddesi olarak benimsedi. Türkiye ile gümrük birliğini önce reddetti, sonra onayladı. Gümrük birliği antlaşmasının onaylanmasının hemen ardından, Türkiye İnsan Hakları Vakfı tarafından hazırlanan İnsan Haklarını Kusurlu Bir Anayasa ve Yasalarla Koruyoruz başlıklı kitaba katkıda bulunan on yazar, “Türkiye kanunlarına hakaret” gerekçesiyle adli kovuşturmaya uğradı.20 20. 2001 yılında, 523 sayfalık Ulusal Program, yaklaşık 200 yasanın çıkarılmasını ya da değiştirilmesini öngörüyordu.21 Bu Program, Avrupa Birliği’nin gündeme getirmeye başladığı bazı konulara, örneğin ordu üzerinde sivil denetimin sağlanması, kültürel hakları (özellikle ana diline ilişkin haklar) ya da Müslim ve gayrı Müslim toplulukların din özgürlüğü gibi konulara değinmiyordu.22 3 Ekim 2001 tarihinde, Avrupa Birliği’nin aday ülkelerin üyelik yolunda ilerlemelerine dair yıllık değerlendirmesini yapmasının hemen öncesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi 34 anayasa değişikliği tasarısından oluşan bir reform paketini kabul etti. Bu değişikliklerin hemen ertesinde ciddi bir heyecan oluştuğu söylenemez. Komisyon üyesi Gunther 18 Türkiye Hükümeti, Kıbrıs Hükümeti tarafından Eylül 1974 ve Mart 1975’te yapılan Devletler arası ilk iki başvuruya, “istila” ve “işgal” gibi “siyasal nitelikli suçlamalar” içerdikleri gerekçesiyle karşı çıkmıştır. Kıbrıs Hükümeti ise, Komisyon önüne getirilen insan hakları ihlallerinin gerçekleştiği “fiili koşulları tanımlamak” açısından bu atıflara başvurmanın gerekli olduğunu belirtmiştir. Komisyon, Türk Silahlı Kuvvetlerinin “sadece Türkiye Hükümetinin komutası altında hareket ederek” Kıbrıs adasına girmiş olduğu ve böylece Türkiye Cumhuriyeti’nin sorumluluklarını devreye sokmuş olduğu sonucuna varmıştır (Avrupa İnsan Hakları Komisyonu – Kıbrıs – Türkiye Davası, Başvuru No. 6780/74 ve No. 6950/75, 26 Mayıs 1975 tarihli karar, 1975 Yearbook of the European Convention on Human Rights, s. 98, 106 ve 120). Bunun ardından, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, “Kıbrıs’ın kuzey kesiminin Türkiye ordusu tarafından işgal edilmiş olduğunu” onaylayarak, Türkiye ordusunun “adanın bu bölgesinde etkin ve kapsayıcı denetim uyguladığı” sonucuna varmış ve “KKTC”nin politika ve eylemlerinden Türkiye’nin sorumlu olduğunu belirtmiştir. (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi - Loizidou v. Turkey, No. 40/1993/435/514, 18 Aralık 1996 (Esas), para. 54 ve 56.) 19 Ayrıntılı bir anlatım için bkz. Tomaševski, K., Between Sanctions and Elections. Aid Donors and their Human Rights Performance, Pinter/Cassell, Londra, 1997, s. 119-123. 20 Uluslararası Helsinki İnsan Hakları Federasyonu, “Once again, Turkey prosecutes human rights defenders. Their ‘crime’: Criticizing Turkey’s laws”, Basın açıklaması, 15 Aralık 1995. 21 Dışişleri Bakanlığı, Programın gözden geçirilerek Mart 2002’de ikinci bir programın yayınlanmasının öngörüldüğünü açıklamıştı. Türkiye’nin katılım yolundaki ilerlemesine dair 2001 düzenli raporu ve AB Komisyonu tarafından hazırlanan strateji raporu konusunda basın açıklaması, 13 Kasım 2001, www.mfa.gov.tr. 22 Avrupa Toplulukları Komisyonu - 2001 Türkiye’nin Katılım Yolunda İlerleme Raporu -2001, Document SEC(2001) 1756, 13 Kasım 2001, s. 103.