Çocuk Mahpusların Eğitim Hakkı: Hapsedilme Öncesi Bağlam: Eğitim Sisteminden Sistematik Kopuş Alan çalışmaları, çocuk mahpusların çoğunun hapsedilmeden önce eğitim sisteminden zaten 8 9 10 11 koptuklarına işaret etmektedir (Uluğtekin, 2010 ; Çevik, 2022 ; Altun, 2023 ; Karan, 2020 ). Bu durum, karşı karşıya olunan sorunun yalnızca ceza infaz kurumlarının fiziksel ve idari konusu ile sınırlı olmadığını, aksine hak temelli çocuk algısı, sosyal adalet, yoksullukla mücadele ve eğitim politikası sorunu olduğunu ortaya koymaktadır. Çocukların adalet sistemiyle tanışması, çocuk koruma ve eğitim sisteminden kopuşun bir sonucu olarak ortaya çıkmakta, hapsedilme ise bu kopuşu daha da derinleştiren ve kalıcı hale getiren neden olmaktadır. Nitekim Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü’nün (CTE) 3 Kasım 2025 12 13 tarihli verileri de bu yapısal kopuşu açık biçimde göstermektedir : Ceza infaz kurumlarında bulunan 4.682 çocuğun 370’i okuma yazma bilmemektedir, 196’sı okur-yazar olup bir okul bitirmemiştir, 104 çocuğun ise eğitim durumu bilinmemektedir. Bu tablo, adalet sistemine giren çocukların önemli bir bölümünün adalet sistemine girmeden önce eğitim hakkına erişememiş olduğunu somut biçimde ortaya koymaktadır. Dolayısıyla çocuk mahpusların eğitime erişimi, ceza infaz kurumunda başlayan bir sorun değil; hapsedilme öncesinde zaten derinleşmiş olan yapısal eşitsizliklerin görünür hâle geldiği bir sonuç olarak ortaya çıkmaktadır. 12 Arka plandaki bağlamın önemi Adana, Bursa, Diyarbakır, İstanbul, İzmir ve Tekirdağ barolarına 14 15 kayıtlı avukatlarla yapılan odak grup çalışması ve bireysel görüşmelerde de sık sık dile getirilmiştir. Çocukların ceza infaz kurumuna girmeden önce eğitimden kopmalarının temel nedenlerinin çok katmanlı olduğuna dikkat çekilmiştir. Odak grup çalışması ve bireysel görüşmelerde; çocuk koruma sistemi ve çocuk adalet sistemi arasındaki kopukluk, koruyucu ve destekleyici tedbirlerin yetersizliği, yoksulluk ve çalışma zorunluluğu, ailevi ve sosyal koşullar, ayrımcılık ve sosyal dışlanma ve adli tedbirlerin eğitimi engelleyici etkisi öne çıkan nedenler olarak kümelenmiştir. Çocuk Koruma Sistemi ve Çocuk Adalet Sistemi Arasındaki Kopukluk: Bir çocuğun adalet sistemine girmesi, etkin ve yeterli olmayan bir çocuk koruma sisteminin varlığına işaret etmektedir. İki sistemin birbiriyle bağlantılanmasını sağlayan en önemli araçlardan biri sosyal inceleme raporlarıdır ve bu bağlamda sosyal inceleme raporlarının etkili ve kapsamlı 16 hazırlanması ihtiyacı yüksektir. Görüşme yapılan bir avukatın değerlendirmesinden alıntılar sistemlerdeki kopukluğu ve tıkanan noktaları gözler önüne sermektedir. 8 Uluğtekin, Sevda (2010). Suça Sürüklenen Çocuklar ve Adalet Sistemi. Anıtkabir Dergisi. Yıl: 10, Sayı: 37 (Mart 2010). s.37-39 9 Çevik, Buse (2022). Avukatların Perspektifinden Türkiye’de Çocuk Suçluluğu: Nitel Bir Araştırma Örneği. YüksekLisans Tezi. Demokrasi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Ana Bilim Dalı Sosyoloji Bilim Dalı. İzmir. s.73-75 10 Altun, Fatih (2023). Kocaeli Üniversitesi Çocuk Koruma Araştırma ve Uygulama Merkezi’nde Değerlendirilen Adli Nitelikli Olguların Retrospektif İncelenmesi. Tıpta Uzmanlık Tezi. Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi Adli Tıp Ana Bilim Dalı. s.8487 11 Karan, Aslı (2020). Erkek Çocuk Hükümlülerde Pozitif Gelecek Algısının Ebeveyn Kabul/Reddi, Kişilik Özellikleri ve osyal Destek ile İlişkisi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Adli Tıp ve Adli Bilimler Enstitüsü. s.140-141 12 Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü İstatistikler Bölümü aylık verileri, bir sonraki ay internet itesinden kaldırıldığından atıfta bulunulan belgelere uwazi platformundan erişilebilinir. 13 Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü (2025). Ceza İnfaz Kurumlarında Bulunan Tutuklu ve Hükümlülerin Öğrenim Durumlarına Göre Dağılımları 03.11.2025 Tarihi itibarıyla. https://cocuklaricinadalet.uwazi.io/tr/entity/oaqudkc6iyn 14 Çocuk Mahpusların Eğitim Hakkı Küme Çalışması- ÇMEHK (2025). Çocuk Mahpusların Örgün Eğitim Hakkına Erişimini İzleme Odak Grup Çalışması Raporu. https://cocuklaricinadalet.uwazi.io/tr/entity/l0yfyw33iik 15 Çocuk Mahpusların Eğitim Hakkı Küme Çalışması- ÇMEHK (2025). Çocuk Mahpusların Örgün Eğitim Hakkına Erişimini İzleme Bireysel Görüşmeler Raporu. https://cocuklaricinadalet.uwazi.io/tr/entity/txjkm27lt7 16 Uluğtekin, Sevda (2010). Çocuk Adalet Sisteminde Sosyal İnceleme Raporlarının Yeri ve Önemi. Suça Sürüklenen ve Mağdur Çocuklar. SABEV Yayınları: 35, Sosyal Çalışma Dizisi: 28. Aralık, 2011, Ankara. s. 211-230.