Türkiye'de Çocuk Mahpusların Örgün Eğitime Erişim Hakkının İhlali Üzerine Bir Değerlendirme Raporu “Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi, Türkiye hakkındaki sonuç gözlemlerinde adalet sistemiyle sosyal hizmet sisteminin birbiriyle entegre olması gerektiğini bildirmiş ve bu konudaki eksiklikleri eleştirmişti. Çocuk yargılamasının temelinde zaten sosyal inceleme raporları var. Bu raporlar etkili kullanılsa çocuk tutukluluğu bu kadar yüksek oranda dahi olmaz. Çünkü çocukları tutuklamak yerine uygun hizmet modellerinin çocuklarla eşleştirilmesi gerektiği bilgisi içselleştirilmiş olur. Mahkemeler çocukların kurum içerisinde yaşadıkları durumlara ilişkin kurumdaki sosyal çalışma görevlilerinden düzenli bilgi alabilseler, tutukluluk değerlendirmelerinde daha ölçülü kararlar verebilirler. Çünkü çocuk yargılamasında tutukluluğun ölçülülüğü değerlendirilirken çocuğun çocuk olduğu gerçeğinin yani yaş küçüklüğünün ve içinde bulunduğu koşulların mutlaka dikkate alınması gerekiyor.” Koruyucu ve Destekleyici Tedbirlerin Yetersizliği. Çocuk koruma sistemindeki yetersizlikler koruyucu ve destekleyici tedbirlerin de yetersizliğine yansımaktadır. Çocukların adalet sistemine girişi, çocuk koruma ve eğitim süreçlerinden zamanında yararlanamamış olmalarının bir sonucu olarak ortaya çıkmakta; ceza infaz kurumuna konulmaları ise bu kopuşu daha da ağırlaştırıp kalıcılaştırmaktadır. Çocuk Ceza Yargılamasının Çocuk Hakları Bağlamında 17 Değerlendirilmesi başlıklı çalışmada da suça sürüklenen çocuk sıfatıyla adli sisteme girmiş katılımcılardan hiç birinin adli süreç boyunca koruyucu destekleyici tedbirlerden haberdar olmadıkları belirtilmiştir. Çalışmadan konuyla ilgili alıntı durumu özetlemektedir: “Yok abla söylediğin şeye dair hiçbir şey duymadım. Düşünüyorum da ne diyorsun diye, söylediklerini anlamaya çalıştım da hiç anlayamadım. Hiç öyle bir şey yok.” Yoksulluk ve Çalışma Zorunluluğu: Suça İten Ekonomik Döngü. Hapsedilen çocukların önemli bir kısmının temel motivasyonunun geçim kaygısı olduğuna vurgu yapılmaktadır. Birçoğu, ailelerine destek olmak için hizmet sektörü, sanayi/ üretim, sokak işçiliği gibi alanlarda, çoğunlukla kayıt dışı işlerde çalışmak zorunda kalmaktadır. Bu durum, okulu ikinci plana itmekte ve zamanla tamamen terk etmelerine yol açmaktadır. Bazı çocuklar için hırsızlık, bir “geçim yolu” olarak görülebilmektedir ki bu yoksulluğun suça yönelmede ne denli itici bir güç olduğunun önemli bir göstergesidir. Ailevi ve Sosyal Koşullar: Koruyucu Mekanizmaların Yokluğu. Aile içi şiddet, ihmal, istismar, ebeveynlerin eğitimsizliği veya kendilerinin de ceza infaz kurumunda olması gibi faktörler, çocuğun okulla kurduğu bağı doğrudan zayıflatmaktadır. İstikrarlı ve destekleyici bir aile ortamından yoksun olan çocuklar, okulda tutunmakta zorlanmakta ve kendilerini sokakta ya da suça açık ortamlarda bulabilmektedirler. Ayrımcılık ve Dışlanma: Dezavantajlı Duruma Getirilen Grupların Görünmezliği. Göçmen, mülteci ve Roman çocuklar gibi dezavantajlı duruma getirilen gruplar, dil, kimlik veya etnik köken nedeniyle okul ortamında ayrımcı muameleye maruz kalabilmektedir. Bu dışlayıcı tutumlar, çocuğun okula yabancılaşmasına ve aidiyet hissini kaybetmesine neden olarak okulu terk etme sürecini hızlandırmaktadır. Adli Tedbirlerin Eğitimi Engelleyici Etkisi. Tutuklama öncesinde ise uygulanan ev hapsi gibi adli kontrol tedbirleri, çocuğun okula devamını fiilen imkânsız hale getirebilmektedir. Bu durum, henüz bir hüküm verilmemişken bile çocuğun eğitim hakkının idari bir kararla engellenmesi anlamına gelmektedir. Avukatlarla yapılan odak grup çalışması ve bireysel görüşmelerde öne çıkan nedenler ceza infaz kurumlarındaki eğitim hakkı ihlallerinin, zaten var olan bir eşitsizlik ve hak mahrumiyeti üzerine inşa edildiğini göstermektedir. Çocukların çoğu kuruma girdiklerinde eğitimden kopuk, 17 Demir Yıldız, Selmin Cansu (2024). Çocuk Ceza Yargılamasının Çocuk Hakları Bağlamında Değerlendirilmesi. Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi- Cerrahpaşa Adli Tıp ve Adli Bilimler Enstitüsü. İstanbul. s.134. 13