CİSST 2022 YILI HAPİSHANELER RAPORU 5.3.3. Erişilebilirlik Hapishaneler de dışarıdaki diğer kurumlar gibi, hem yapısal hem yasal olarak, “sağlam, yetişkin” erkeklere göre dizayn edilmektedir. Bu normatif çerçeve dışında kalan kadın, çocuk, engelli, yabancı vb. mahpus grupları için hapishanelerin erişilebilir olmaması, birçok hak ihlalini de beraberinde getirir. Engelli mahpuslara yönelik düzenlemelerdeki yetersizliğin yanı sıra, var olan düzenlemeler de tam manasıyla uygulanmamaktadır. Engelli mahpuslar, bilhassa hapishanelerin fiziksel yetersizliklerinden kaynaklı olarak hayatlarını tek başına idame ettirmekte zorlandıklarını sıklıkla ifade etmektedir. Bunun yanı sıra, hapishane idarelerince mahpuslardan tüm taleplerini dilekçeyle, yani yazılı şekilde sunmaları istenmektedir. Ancak, asli nitelikteki bu uygulama, hapishaneye özgü bir erişilebilirlik sorunu yaratmaktadır. Çünkü, fiziksel ve zihinsel engeli nedeniyle yazı yazamayan engelli mahpuslar olduğu gibi, bu engelleri nedeniyle eğitime erişemediklerinden okuma yazma bilmeyen mahpuslar da bulunmaktadır. Bu mahpusların alışveriş yapmak, dış dünya ile haberleşmek, hastaneye gitmek dahil olmak üzere, yazılı taleplerini kendileri adına başka mahpuslar yapmak durumunda kalmaktadır. Politika Önerisi: Engellilerin bağımsız yaşayabilme ve kişisel hareketlilik hakları tesis edilmeli, hapishanenin yapısı, kuralları, hizmetleri engellilerin ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde düzenlenmeli, bu hizmetler diğer mahpusların yükü haline getirilmemelidir. Tüm kural ve hizmetler, her engellinin bireysel başvuru yapabileceği ve tek başına tüm süreci yürütebileceği şekilde düzenlenmelidir. 2021 yılındaki raporumuzda da detaylı bir şekilde belirttiğimiz üzere, tuvalet, banyo, kalabalık koğuşlar, geçiş alanlarının darlığı, binaların çok katlı veya basamaklı olması gibi birçok yapısal etmen, engelli mahpuslar için en temel ihtiyaçlarına erişememek anlamına gelir. Fakat hapishanelerin engelliler için erişilebilir olmaması, sadece engelli mahpusları değil, engelli mahpus yakınlarını, avukatları ve hapishanede çalışan engelli memurları da olumsuz yönde etkilemektedir. Engelli bir mahpus için hak ihlalleri, hapishaneye götürüldüğü ring aracına binerken başlar. Ring araçları basamak yükseklikleri, oturma kısımları, ışıklandırma, havalandırma vb. bakımından engelli ve hasta mahpuslara uygun değildir. Bazı ringlerde, yürüme engelli mahpusların ringe çıkmasını sağlayan rampaların eğimleri elverişli değildir. Ayrıca, hapishaneye giriş sırasında uygulanan prosedür, engellilere göre düzenlenmemektedir. Tekerlekli sandalye veya koltuk değnekleri kullanan engelliler, X-ray cihazlarından geçerken çeşitli zorluklarla karşılaşır. Engellilerin görüş hakkına erişimi de diğer mahpuslara göre daha zordur. Böyle temel bir hak, pandemi ile birlikte engelliler için adeta bir lüks haline getirilmiştir. Açık görüşler pandemi önlemleri çerçevesinde kaldırıldığı için mahpuslar uzun bir süre sadece telefon hakkı ile dış dünyaya erişebilmiştir. Fakat işitme ve konuşma engelli mahpuslar veya mahpus yakınları için bir düzenleme getirilmemiştir. Engelli mahpuslar ve engelli mahpus yakınları açısından pandemi sürecinde haberleşmek daha da zorlaştırılmıştır. 2022 yılının ikinci yarısına gelindiğinde, bu durum eski haline dönmeye başlamıştır. 75