CİSST 2022 YILI HAPİSHANELER RAPORU 3. LGBTİ+ MAHPUSLAR 3.1. Tanım Türkiye’de LGBTİ+ mahpuslar, idari ve fiziki koşulları ikili cinsiyet sistemi esas alınarak planlanmış, natrans14 ve heteronormatif15 bir bakış açısıyla inşa edilmiş hapishanelerde tutulmaktadır. LGBTİ+ mahpusların ihtiyaçlarına yönelik güncellenmemiş hapishane sistemi, hapishane idaresi ve çalışanlarının tutumlarını olumsuz etkiler ve LGBTİ+ mahpusların toplumsal yaşamda karşılaştıkları zorlukları daha da katmanlaştırır. LGBTİ+ mahpuslar, kimlik ya da pasaportlarında belirtilen cinsiyet hanesi esas alınarak kendilerine “uygun” görülen hapishanelere, koğuşlara yerleştirilir. Trans mahpuslar, resmi trans uyum süreçlerinden geçtikleri koşulda cinsiyetleriyle uyumlu hapishanelere yerleştirilir, aksi takdirde atanmış cinsiyetleri referans alınır. Lezbiyen, gey, biseksüel ve resmi trans uyum sürecine girmemiş mahpuslar, cinsel yönelim ve cinsiyet kimliklerini (CYCK) hapishane idaresine açıkladığı, sağlık raporu aldığı ya da bu kimlikleri dolayısıyla genel popülasyondan ayrı tutulma talebi olduğu koşullarda özel koğuşlara ya da tekli hücrelere yerleştirilir. Dolayısıyla LGBTİ+ mahpuslar, hapishane idaresine ya da derneğimize cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği bağlamında açık değilse, kendilerine ulaşmak, sorunlarını tespit etmek ve bu sorunlar üzerine öneriler sunmak zorlaşmaktadır. 3.2. Genel Durum 2016 yılı itibariyle OHAL uygulamaları, 2020 Mart ayı itibariyle de COVID-19 salgın önlemleriyle ağırlaşan hapishane koşulları, ceza infaz sisteminde yer alan en ayrıcalıklı kimlikler için dahi çeşitli hak ihlallerinin oluşmasına sebep olmuştur. 15.04.2020 tarihinde başlayan COVID-19 izinleri, 2021’de iki aylık sürelerle yinelenerek uzatılmış, 2022 yılında en son 30 Kasım tarihinde tekrar iki ay olmak üzere uzatmaya gidilmiştir. 2021 yılında COVID-19 ile mücadele bağlamında alınan önlemler devam ederken, 2022 yılında hem hapishanelerde normalleşme sürecinin hızlandığı hem de LGBTİ+ mahpusların COVID-19’la bağlantılı bilgi, talep ve şikayetlerinin azaldığı gözlemlenmiştir. 2021 yılı boyunca COVID-19 kapsamında alınan önlemlerin kapsamı ve yoğunluğu değişkenlik gösterirken, bir nevi belirsizlik rejimi oluşmuştur. 2022 yılında ise COVID-19 izinleri devam ederken hapishanelerdeki önlem ve COVID-19 vakalarında düşüşler gözlemlenmiştir. COVID-19 süreci ve devamında süreklileşen sosyal tecrit uygulamaları, genel popülasyondan ayrı tutulan, sosyal etkinliklerden ve çalışma hakkından mahrum bırakılan LGBTİ+ mahpuslar için ceza infaz sisteminde olmanın süresiz bir olağanüstü hale tâbi olmak olduğunu göstermiştir. Özellikle 2022 yılı boyunca artan enflasyon ve ekonomik krizin hapishanelere yansıması, LGBTİ+ mahpusların derin yoksulluk yaşamasına sebep olmuş ve bu durum, maruz kaldıkları psikolojik ve fiziksel şiddeti yoğunlaştırmıştır. “Cisgender (‘Cis’): Tr. Natrans veya cis. (‘sis’ şeklinde okunur.) Sahip olduğu cinsiyet kimliği, doğumda kendisine atanan cinsiyetle örtüşen kişilere denir. Cis- ön eki Latincede ‘bu taraftaki’ anlamına gelmekte olup, cinsiyet kimliği bağlamında kullanımının küresel olarak popülerleşmesi son on yılda trans hakları aktivistlerince gerçekleştirilmiştir. Natrans terimi ise 2013 yılında kaybettiğimiz trans aktivist Aligül Arıkan tarafından Türkçe literatüre kazandırılmıştır.” Bkz. Gedizlioğlu, Deniz (2020) LGBTİ+ Hakları Alanında Çeviri Sözlüğü, KaosGL Yayınları, Ankara, s.17. 15 “Heteronormativity: Tr. Heteronormativite. İkili cinsiyet rejimine dayanan heteroseksüelliğin, cinsel yönelimin asli biçimi ve normu olduğu düşüncesidir. Cinsel ve romantik ilişkilerin –ve evliliğin– en uygun biçiminin kadın ve erkek arasında gerçekleştiğini varsayar. Heteronormatif bir bakışa göre bedenin cinsi [sex], cinsel yönelim [sexual orientation], cinsiyet kimliği [gender identity] ve cinsiyet rolleri arasında doğrusal bir ilişki bulunur. Heteronormativitenin sistematik bir uygulamaya dönüşmesi heteroseksizmi doğurur.” Bkz. Gedizlioğlu, Deniz (2020) LGBTİ+ Hakları Alanında Çeviri Sözlüğü, KaosGL Yayınları, Ankara, s.31. Gedizlioğlu, Deniz (2020) LGBTİ+ Hakları Alanında Çeviri Sözlüğü, KaosGL Yayınları, Ankara s.31 14 54