CİSST 2021 YILI HAPİSHANELER RAPORU 3. HAPİSHANELERİN GÜNCEL DURUMU VE SORUNLAR 31 Aralık 2019 tarihinde Dünya Sağlık Örgütünün Koronavirüs Hastalığı olarak duyurduğu küresel salgın ve virüsün yarattığı etkiler, 2021 yılında da hapishanelerdeki uygulamaları ve mahpusların yaşamlarını derinden etkilemiştir. Hâlihazırda kalabalık olan hapishaneler 2021 yılında da kapasitelerinden fazla sayıda mahpusu barındırmış, bu da mahpusların sağlık ve iletişim hakları gibi temel haklarına dahi erişimde sorunla karşılaşmalarına neden olmuştur. Hapishanelerin kalabalıklaşması, Covid-19 önlemlerinin personel yetersizliğiyle bir araya gelmesiyle birlikte mahpuslara uygulanan izolasyon artarken, daha yoğun bir izolasyon öngören S Tipi hapishaneler de mahpus kabulüne başlamıştır. Bu bölümde ilk olarak Türkiye hapishanelerindeki kapasite artışı ve kalabalıklaşma sorunu, ilgili kurumların açıkladığı istatistikler ve yeni açılan hapishane tipleri üzerinden değerlendirilecektir. İkinci olarak, COVID-19’la beraber hapishanelerde alınan önlemlerin ve kısıtlamaların değişen seyrini ve bu dönemde yapılan mevzuat değişikliklerini ele alan bir zaman çizelgesi sunulacak, ardından da bu süreçte öne çıkan başlıklar değerlendirilecektir. Son olarak yukarıda bahsi geçen konuların mahpusların hapishane yaşamına pratikteki yansımaları, 2021 yılı boyunca tarafımıza iletilen şikâyetler üzerinden ele alınacaktır. 3.1. KAPASİTE ARTIŞI VE KALABALIKLAŞMA 3.1.1. Ceza İnfaz Kurumu İstatistikleri Yayınlarımızda ve raporlarımızda sıklıkla üzerinde durduğumuz konulardan biri Türkiye hapishanelerinde uzun zamandır var olan aşırı kalabalıklaşma sorunu ve bu sorunun çözümü olarak devreye sokulan artırılmış kapasitedir.7 Pandemi öncesinde de Türkiye hapishanelerinin en önemli sorunlarından olan kapasite artışı ve kalabalıklaşma, pandemi sürecinde Türkiye hapishanelerinin en acil çözülmesi gereken sorunu olarak öne çıkmıştır. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) 2 Kasım 2021 tarihinde yayınladığı Ceza İnfaz Kurumu 2020 yılı istatistiklerine göre ceza infaz kurumlarında 31 Aralık 2020 tarihi itibarıyla bulunan kişi sayısı 2019 yılının aynı tarihine göre %8,5 azalarak 266.831 oldu.8 Bu nüfusun %84,3’ünü hükümlüler, %15,7’sini tutuklu mahpuslar oluşturdu. Bu mahpusların %96’sı erkek, %4’ü ise kadındı. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün Aralık 2021’de yayınladığı verilere göre ise, 2020 yılında 266.831 olan mahpus nüfusu 2021 yılının sonunda 259.683’ü hükümlü, 38.043’i tutuklu olmak üzere 297.726’ya ulaşmıştır. Bu mahpus nüfusunun 254.621’ini erkek, 10.554’ünü kadın ve 1.656’sını çocuk mahpuslar oluşturmuştur.9 Dolayısıyla 2020 yılında azalma eğiliminde olan mahpus nüfusunun 2021 yılında yine artış eğiliminde olduğu görülebilir. Bu kavram farklı tip hapishanelerin inşaat aşamasında belirlenen standartlarının ve kapasitelerinin süreç içerisinde ek bina, koğuş, yatak sayısının artırılarak dönüştürülmesine işaret eder. 8 https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Ceza-Infaz-Kurumu-Istatistikleri-2020-37202&dil=1 Erişim Tarihi: 11.06.2022. 9 https://web.archive.org/web/20220114113044/https://cte.adalet.gov.tr/Resimler/Dokuman/istatistik/istatistik-2.pdf 11.06.2022. 7 9